Wat is zorgplicht?

Handle with care! Oxfam België wil een zorgplicht voor bedrijven.

Zorgen voor elkaar is meer dan ooit top of mind. En ook bedrijven kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan een eerlijke en duurzame mondiale evolutie. Maar hoe zit het nu precies in het bedrijfsleven? Helaas moeten we melden dat de huidige, doorsnee bedrijfsvoering niet uitgerust is om respect voor mensenrechten, arbeidsrechten en milieunormen in hun waardeketens te garanderen. Om dit te bekomen hebben we een daadkrachtig beleid nodig … en een wet met tanden. Zo hoef je als consument niet meer te kiezen voor producten die wel of niet nefast zijn voor de mensenrechten of het milieu. We hebben een zorgplichtwet nodig.

De voorbeelden van kwalijke gevolgen op mens en milieu door bedrijfsactiviteiten zijn helaas legio (zie kader). De COVID-19 crisis zette het hele systeem ook nog eens goed in zijn onderbroek. Het werd overduidelijk dat het gebrek aan regels in mondiale waardeketens  het voorkomen en opvangen van een crisis sterk benadeelt. Daarom zetten wij alvast een item op de to-do-lijst van onze Belgische en Europese beleidsmakers: voer een zorgplicht voor bedrijven in.

 

Wat is zorgplicht?

Een wet die bedrijven dwingt om de internationaal erkende mensenrechten, arbeidsrechten en milieunormen doorheen hun volledige waardeketens te respecteren. Anders gesteld, een zorgplichtwet verduidelijkt welke verantwoordelijkheden bedrijven hebben doorheen hun waardeketens, en introduceert bindende regels over hoe ze dit in de praktijk moeten brengen. Een zorgplicht heeft twee pijlers.

1) Zorgvuldigheidsplicht: bedrijven moeten de risico’s op mensenrechtenschendingen of milieuschade in hun volledige waardeketen kennen en verhelpen. 2) Herstelplicht: bedrijven moeten hun verantwoordelijkheid nemen wanneer hun voorzorgen onvoldoende zijn gebleken en schendingen of schade voorvallen. Een zorgplicht betekent dus ook dat bedrijven aansprakelijk zijn voor wat gebeurt in hun waardeketen én bij hun dochterondernemingen. Slachtoffers van wangedrag door bedrijven krijgen zo toegang tot rechtspraak en herstel.

Zo zetten bedrijven zorgplicht om in de praktijk

Het exacte recept verschilt van bedrijf tot bedrijf, afhankelijk van hun grootte, middelen en invloed. Maar de basisingrediënten zijn overal dezelfde.

  1. Met zorgvuldigheid handelen betekent dat een bedrijf een procedure moet hebben die wanpraktijken doorheen hun waardeketen, alsook bij hun eventuele dochterbedrijven, in kaart brengt en inschat. Bedrijven moeten ook actie ondernemen om deze negatieve impact op mensenrechten en milieu te stoppen, voorkomen of beperken. Hoe effectief die genomen maatregelen zijn moet nauwgezet opgevolgd worden.
  2. Wat als zich toch schendingen van mensenrechten en milieunormen voordoen? Dan moeten herstelmaatregelen voorhanden zijn. Als blijkt dat de bedrijfsactiviteiten onvermijdelijk al te schadelijk zijn, dan moeten ze gestaakt.
  3. Belangrijk: alles moet gepaard gaan met betekenisvolle consultatie van alle belanghebbenden, diegenen wiens rechten, omgeving en milieu betrokken zijn. Concreet zijn dit de werknemers, omringende gemeenschappen en de organisaties die hen vertegenwoordigen. Zij hebben waardevolle en cruciale inzichten over de ernst van de risico’s en hoe deze best kunnen aangepakt worden.
  4. Een zorgplicht moet een terugkerende oefening zijn binnen het bedrijf. Diep genesteld in de kern van de bedrijfsstructuren en die bedrijfsplannen en -beslissingen mee bepaalt. Over het hele proces moeten bedrijven transparant, en toegankelijk rapporteren.
Het is de verantwoordelijkheid van elke bedrijf om bij te dragen tot de toegang tot rechtspraak en tot het herstel voor eventuele slachtoffers.

Een hefboom voor meer duurzaamheid

De coronacrisis legde genadeloos bloot hoe kwetsbaar de ongereguleerde globalisering ons maakt. Meer nog: onduurzame bedrijfspraktijken zijn mede de oorzaak van het ontstaan van pandemieën. In onze complexe mondiale waardeketens kunnen haperingen verregaande gevolgen hebben voor economieën wereldwijd. En wie vangt er doorgaans die klappen op? De arbeiders en producenten in de meest kwetsbare posities. Het moet en kan anders.

 

Om de crisissen van de toekomst te voorkomen of beter het hoofd te bieden, moeten mensenrechten en milieunormen primeren boven de economische belangen en de rechten van investeerders en bedrijven. Dat vraagt om duidelijke, bindende internationale en nationale regels en standaarden. Zo kunnen we ook tot een duurzaam en robuust economisch herstel komen.

 

De zorgplicht kan dat. Het geeft bedrijven duidelijkheid over hoe ze hun verantwoordelijkheden concreet vorm moeten geven en wat de gevolgen zijn wanneer ze daarin tekort schieten. Die duidelijkheid is ook belangrijk als je jouw aandeelhouders en investeerders moet overtuigen van de noodzaak actie te ondernemen.

Voor bedrijven die nu al sterk inzetten op eerlijke en duurzame bedrijfsvoering zal het tevens een welgekomen verademing zijn! Het speelveld wordt gelijker. Alle ploegen moeten zich aan de regels houden, fair play voor iedereen.

 

Anders gezegd: zorgplicht is een multifunctionele stok achter de deur. Het is een hefboom om de hedendaagse bedrijfsvoering grondig te hertekenen. Dát is de inzet van een zorgplicht.

Wat je als consument niet ziet …

In haar campagne ‘Achter de Streepjescode’ leverde Oxfam overtuigend bewijs van de zware schendingen van mensenrechten, vrouwenrechten en arbeidsrechten in onze voedselketens. Die zijn nog steeds schering en inslag. De vrouwen en mannen die ons voedsel produceren verdienen geen leefbare inkomen, werken in onaanvaardbare omstandigheden, vrezen ontslag bij zwangerschap, worden niet beschermd tegen of vergoed voor arbeidsongevallen.

 

In de cacaoketen, die Oxfam-Wereldwinkels extragoed kent, zijn kinderarbeid, onleefbare inkomens voor de boeren en grootschalige ontbossing een chronisch probleem. Ook in de textiel– en elektronicasector zijn zo’n flagrante schendingen goed gedocumenteerd. We kennen allemaal het drama dat zich voordeed in de textielfabriek van Rana Plaza in 2013. Anno 2020 voltrok zich opnieuw een ramp, zij het in slow motion: om hun eigen verliezen tijdens de coronapandemie te beperken, annuleerden verschillende Europese kledingmerken op het laatste moment de (vaak al geproduceerde) bestellingen, zonder te betalen. Miljoenen textielarbeidsters werden ontslagen zonder het achterstallig loon of de vergoedingen waar ze recht op hadden.

 

Conclusie?

Bedrijven doen te weinig om hun negatieve impact op mensenrechten en milieu te kennen, aan te pakken en te voorkomen. Meer nog: veel bedrijven boeken net extra winst door risico’s door te schuiven naar andere actoren in hun keten. De meer verantwoordelijke bedrijven dan, zij die de lat wel durven hoger te leggen, worden zwaar beconcurreerd.

Zorgplicht is een multifunctionele stok achter de deur. Het is een hefboom om de hedendaagse bedrijfsvoering grondig te hertekenen.

Zorgplicht de nodige push geven

Het concept ‘zorgplicht’ is zeker niet nieuw. In het jargon ken je het misschien als  ‘human rights and environmental due diligence’. Al in 2011 onderschreven alle lidstaten unaniem de Verenigde Naties Richtlijnen voor Bedrijven en Mensenrechten die onder meer ‘due diligence’ en herstelmaatregelen voorschrijven. Tot vandaag vertaalden die lidstaten dit amper in bindende regels. In de plaats rekenden beleidsmakers 10 jaar lang op zelfregulering en vrijwillige initiatieven door bedrijven. De breed gedragen conclusie vandaag? Vrijwillige initiatieven schieten tekort. Een mix van bindende en vrijwillige maatregelen is noodzakelijk.

 

Belgische bedrijven kunnen vroege vogels zijn!

 Oxfam ijvert, samen met een brede coalitie van Belgische middenveldorganisaties, voor een Belgische zorgplichtwet. Dankzij zo’n wet kunnen we ervoor zorgen dat alle bedrijven gevestigd of actief in België, de zorgplicht moeten toepassen. Zo kunnen onze bedrijven bij de first movers binnen de EU horen.  In sommige van onze buurlanden zijn al hoopgevende regelgevingen in voege of in de maak. Frankrijk voerde in 2017 een zogeheten ‘waakzaamheidsplicht’ in. Nederland ontwikkelde in 2019 de ‘Child Labour Due Diligence’-wet. Ook Duitsland, Zwitserland en Finland overwegen bindende verplichtingen. België kan de vroege trein beter niet missen …

 

Het balletje is aan het rollen …

In mei 2020 beloofde Europese commissaris voor Justitie, Didier Reynders, om op korte termijn met een eerste voorstel te komen. Eind september 2020 kreeg België een nieuwe federale regering. In het regeerakkoord lazen we dat ons land een voortrekkersrol wil spelen in de uitwerking van een Europese zorgplicht en waar mogelijk een ondersteunend, nationaal kader zal uitwerken. Motiverend! Op 5 oktober zaten we dan virtueel rond de tafel voor een, jawel, ‘Ronde Tafel’, geheten ‘Op weg naar een Belgische zorgplicht’. Na een jaar denken, schrijven en scherpstellen, zag vervolgens een gezamenlijk opgesteld memorandum het licht. De coalitie verwelkomde die met veel enthousiasme. Het toont dat er in het Belgische middenveld niet alleen een grote eensgezindheid is over de noodzaak aan een Belgische zorgplichtwet, maar ook over de concrete invulling ervan. Enkele weken later zette de Europese Commissie haar deuren open voor een publieke consultatie. Europese burgers en organisaties mogen aangeven hoe een zorgplichtwetgeving er volgens hen uit moet zien.

 

 

Abonneer je hier
op onze nieuwsbrief