Wat is zorgplicht?

Zorgen voor elkaar is meer dan ooit top of mind, het vormt de basis van onze verdere ontwikkeling als een degelijke en solide/aire samenleving. Ook bedrijven kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan eerlijke en duurzame mondiale evolutie. Hiervoor moeten ze van ‘zorg’ een prioriteit maken: het zorgen voor alle mensen in hun productieketen alsook het milieu, moet dieper verankerd zijn in het bedrijfs-DNA. Want momenteel kunnen we er niet omheen: de activiteiten van bedrijven kunnen mensen-, arbeidsrechten en milieu schaden. De voorbeelden zijn helaas legio (zie kader). De straffeloosheid van bedrijven moet daarom aan banden gelegd, maar dat zal niet vanzelf gebeuren. Het vraagt om daadkrachtige actie van onze Belgische en Europese beleidsmakers. Het vraagt om een wettelijk kader: een zorgplicht.

 

 

Wat is zorgplicht?

Oxfam België pleit voor een zorgplicht: een wet die bedrijven verplicht om actie te ondernemen om schendingen van mensenrechten en milieuschade in hun volledige productieketen te voorkomen. Anders gesteld, een wet die bedrijven verplicht om met ‘gepaste zorgvuldigheid’ te handelen, hen een verantwoordelijkheid oplegt voor de volledige keten van activiteiten en actoren die nodig is bij het tot stand brengen van hun product of dienst, en hen aansprakelijk maakt voor de schade wanneer ze dat niet doen.

De zorgplicht, even praktisch.

In eerste instantie: bedrijven moeten de risico’s voor het milieu en de mensenrechten ten gevolge van hun activiteiten, producten, diensten en investeringen identificeren, inschatten en aanpakken. Dit geldt ook voor de eventuele bedrijven die ze zelf inschakelen. Denk aan toeleveranciers.

Dit alles moet gepaard gaan met degelijke opvolging en evaluatie van de genomen maatregelen, én met een betekenisvolle consultatie van elkeen betrokken; belanghebbenden zoals werknemers en anderen wiens rechten mogelijk beïnvloed worden. Idealiter is dit een jaarlijks terugkerende oefening binnen het bedrijf en is het ingebed in de bedrijfsstructuren- en plannen. Hierover communiceren de bedrijven ook transparant.

Het is de verantwoordelijkheid van elke bedrijf om bij te dragen tot de toegang tot rechtspraak en tot het herstel voor eventuele slachtoffers. Dankzij een wettelijk kader kunnen bedrijven verantwoordelijk gesteld worden voor de veroorzaakte schade, wanneer zij toch zouden falen in hun zorgplicht.

Het is de verantwoordelijkheid van elke bedrijf om bij te dragen tot de toegang tot rechtspraak en tot het herstel voor eventuele slachtoffers.

Een hefboom voor meer duurzaamheid

In tijden van klimaatcrisis en zware publieke investeringen in economisch herstel na de coronacrisis, is het onaanvaardbaar dat bedrijven de sociale kosten en de milieukosten van hun activiteiten doorschuiven naar werknemers, lokale gemeenschappen en de maatschappij. Dat bedoelen we met risico’s en kwetsbaarheid: momenteel zijn het de boeren en arbeiders die de grootste klappen incasseren.

De zorgplicht geeft bedrijven duidelijkheid. Hoe moeten ze voortaan te werk gaan en wat kunnen ze veranderen om deze kosten aan te pakken en hun sociaal draagvlak te behouden.

Dit zal een welgekomen verademing zijn voor bedrijven die al sterk inzetten op eerlijke en duurzame bedrijfsvoering omdat zelfs hun meest onverantwoorde concurrenten voortaan inspanningen zullen moeten doen. Het speelveld wordt dus gelijker.

En dit is niet het enige bijkomende voordeel. Slachtoffers van nefaste bedrijfspraktijken krijgen meer kans op gerechtigheid en consumenten hoeven niet meer kiezen tussen producten mét of zonder mensenrechtenschendingen of milieuvervuiling.

Multifunctionele stok achter de deur

De combinatie van zorgzaamheid voor de hele keten met transparantie, rekenschap en aansprakelijkheid biedt aan bedrijfsvoerders, werknemers, belanghebbenden en de maatschappij een handvat om te kunnen handelen wanneer bedrijfsactiviteiten tegen de betonnen fundamenten van de internationaal erkende mensenrechten en milieustandaarden botsen. Het is met andere woorden een tool om de hedendaagse bedrijfsvoering grondig te hertekenen. Dàt is de inzet van een zorgplicht.

 

 

Wat de consument niet ziet …

In haar recente campagne ‘Achter de Streepjescode’ leverde Oxfam overtuigend bewijs van de zware schendingen van mensenrechten, vrouwenrechten en arbeidsrechten die nog steeds schering en inslag zijn in onze voedselketens. De vrouwen en mannen die ons voedsel produceren worden uitgebuit, werken in onaanvaardbare omstandigheden, vrezen ontslag bij zwangerschap, worden niet beschermd tegen of vergoed voor arbeidsongevallen. In de cacaoketen, die Oxfam-Wereldwinkels extra goed kent, zijn kinderarbeid, onleefbare inkomens voor de boeren en grootschalige ontbossing een chronisch probleem.

Ook in de textiel- en elektronicasector zijn zo’n flagrante schendingen goed gedocumenteerd. Helaas kennen we allemaal het drama dat zich voordeed in de textielfabriek van Rana Plaza …

Conclusie?

Bedrijven doen te weinig om hun negatieve impact op mensenrechten en milieu te kennen en aan te pakken en voorkomen. Meer nog: veel bedrijven boeken net extra winst door risico’s door te schuiven naar andere actoren in hun keten. De meer verantwoordelijke bedrijven dan, zij die de lat wel durven hoger te leggen, beconcurreren ze zwaar.

Het is de verantwoordelijkheid van elke bedrijf om bij te dragen tot de toegang tot rechtspraak en tot het herstel voor eventuele slachtoffers. Dankzij een wettelijk kader kunnen bedrijven verantwoordelijk gesteld worden voor de veroorzaakte schade, wanneer zij toch zouden falen in hun zorgplicht.

Zorgplicht is een hefboom voor duurzaamheid. Het is een tool om de hedendaagse bedrijfsvoering grondig te hertekenen.

Hoe geven we zorgplicht de nodige push?

Het concept ‘gepaste zorgvuldigheid’ of ‘due diligence’ is niet nieuw en gekend bij bedrijven. Zo gebeurt er bij grote bedrijfsbeslissingen, zoals fusies of overnames , een ‘due diligence’-onderzoek dat alle informatie waarop de beslissing gebaseerd is, verifieert. Tegelijk worden de risico’s en kansen van de beslissing op financieel en commercieel vlak onderzocht en in kaart gebracht.

Ook banken moeten aan ‘due diligence’ doen bij het aanvaarden van nieuwe klanten ter voorkoming van corruptie en de financiering van terrorisme. ‘Due diligencetoegepast op mensenrechten en milieu is ook niet nieuw:  al sinds 2011 beschouwen de Verenigde Naties en de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) dit als een plicht voor bedrijven.

Tot vandaag namen de lidstaten, die de principes wel onderschreven, amper beleidsactie. Hierdoor vinden de principes geen echte ingang.

Belgische bedrijven kunnen vroege vogels zijn!

 In het jargon heet die beleidsactie ‘mandatory human and environmental due diligence’ en die kan, ja moet er komen op zowel nationaal als Europees niveau. Oxfam ijvert, samen met een brede coalitie van Belgische middenveldorganisaties, voor een Belgische zorgplichtwet. Met zo’n kader kunnen we ervoor zorgen dat alle bedrijven die in België gevestigd zijn of op onze markt opereren, de zorgplicht moeten toepassen. Zo kunnen onze bedrijven bij de first movers binnen de EU horen, want een Europese zorgplicht is in de maak.  In sommige van onze buurlanden zijn al hoopgevende regelgevingen in voege, die de zorgplicht in de wetgeving verankeren. Frankrijk voerde in 2017 een zogeheten ‘waakzaamheidsplicht’ in. Nederland ontwikkelde in 2019 de ‘Child Labour Due Diligence’-wet. Ook Duitsland, Zwitserland en Finland overwegen nu bindende verplichtingen. België kan de vroege trein beter niet missen … Meer zelfs: een Belgische zorgplichtwet kan de Europese beleidsmakers nog verder aanvuren en inspireren.

Wordt 2020 ook het jaar van zorgplicht?

Aan de start van 2020 stelde Oxfam zich een duidelijk doel voor ogen: dit jaar legt de Europese commissie een wetgevend voorstel voor zorgplicht op tafel. In mei 2020 beloofde Europese commissaris voor Justitie, Didier Reynders, om op korte termijn met een eerste voorstel te komen. Het signaal voor ons om mee de druk verder op te voeren. We bundelen krachten met Oxfam-collega’s in EU-lidstaten en met Europese middenveldorganisaties. Via beleidsbeïnvloeding en campagnes willen we maximaal wegen op de Europese beleidsvorming zodat de zorgplicht die daar vorm krijgt ambitieus is, oog heeft voor genderkwesties, en de kleinschalige landbouwers er meer door gebaat zijn.


Abonneer je hier
op onze nieuwsbrief