Rijpe rum, rijpe coöperatie?

Vanaf april vind je driejarige rum uit Paraguay in de wereldwinkels. In 2013 lanceerden we met trots een biologische rum op basis van rietsuiker, van onze Paraguayaanse partner Montillo. Drie jaar later is de jonge rumtelg uitgegroeid tot een volwassen smaakbom. Helaas kunnen we van de coöperatie Montillo niet hetzelfde zeggen.

Suiker en rum
Montillo is een suikerrietcoöperatie in Paraguay die vijfhonderd families verenigt. Van in het begin was hun doelstelling suikerriet verkopen aan de plaatselijke rietsuikerfabriek. Gaandeweg ijverden zij voor meer grip op de verwerking. Want voor rietsuiker krijg je een betere prijs dan voor suikerriet. In plaats van het suikerriet te verkopen aan de fabriek, proberen ze de fabriek te huren om zelf hun eigen rietsuiker te produceren, te verkopen en te exporteren. Met wisselend succes, oogst na oogst.

Daarom gingen zij op zoek naar andere manieren om hun grondstof te gelde te maken en startten ze een paar jaar geleden met de productie van biorum, die in 2013 het daglicht zag. Drie jaar later biedt Oxfam ook de gerijpte rum aan. Een succes! Maar van een succesverhaal voor de coöperatie is nog geen sprake.

Belang van een businessplan
Na de lancering van de biorum werd het snel duidelijk dat de afzetmarkt voor een biologische sterkedrank kleiner was dan gehoopt. Hier zien we meteen een grote valkuil voor kleinschalige producenten die nieuwe producten ontwikkelen. Zonder een solide businessplan is het risico heel groot. Zeker wanneer er geen financiële buffer is om eventuele tegenslagen op te vangen.

Een degelijk, vooraf opgesteld businessplan had bij Montillo gezorgd voor een goede inschatting van verwachte kosten en opbrengsten voor hun biologische rum. Misschien had Montillo dan wel besloten zich niet in een rumavontuur te storten! Want het grote verschil tussen het produceren van rum of het simpelweg verkopen van suikerriet, is dat je bij rum minstens één jaar geen inkomsten hebt. Terwijl het riet tot rum verwerkt wordt en de rum gebotteld wordt, verdien je niets, maar moet je wel  de huur van de rumfabriek betalen.

Om ervoor te zorgen dat alle leden van de coöperatie zich achter zo’n businessplan scharen, moet een coöperatie een stevige maturiteit hebben. Je hebt nood aan een sterk bestuur, dat de capaciteit en expertise in huis heeft om zo’n plan te schrijven. En dat bestuur moet in staat zijn om de leden van de coöperatie te betrekken en te overtuigen van zo’n plan. Want de betrokkenheid van de leden is belangrijk om de plannen gedragen te kunnen uitvoeren. Samen kunnen zij een deel van het investeringskapitaal verzamelen om het plan uit te voeren.

Geen maturiteit
De voorbije jaren werkte Oxfam-Wereldwinkels intensief samen met Montillo en botsten we op een hoge graad van immaturiteit.

De link tussen de boeren en de coöperatie is zeer zwak. De coöperatie bestaat uit een losse verzameling boeren en heeft hen de laatste jaren maar weinig geboden. Zelfs een afzetkanaal garanderen voor hun suikerriet, de initiële doelstelling van de coöperatie, lukt helaas niet altijd. De verziekte suikermarkt wurgt de kleinschalige coöperatie zodanig dat ze zelfs het riet van hun boeren niet meer verkocht krijgen.

Als er niet actief gewerkt wordt aan het bijeenhouden van de coöperatie in zulke moeilijke omstandigheden, verdampt de betrokkenheid van de leden bij de coöperatie en het gevoerde beleid langzaam maar zeker.

Terug naar het solide businessplan.
Het is logisch dat Montillo die expertise niet standaard in huis heeft. We spreken over rietsuikerproducenten, geen economen of boekhouders. Bovendien voelt het bestuur weinig druk van de leden, omdat de leden nauwelijks betrokken zijn bij de coöperatie en het gevoerde beleid. Zij profiteren op dit moment eigenlijk louter van de individuele voordelen die Montillo hen biedt, zonder zelf bij te dragen aan het collectief. Zo kwam tijdens onze vormingen aan het licht dat de leningen die Montillo verstrekt aan de boeren niet snel en correct terugbetaald worden. Want het bestuur sanctioneert nauwelijks of niet als iemand niet of te laat terugbetaalt. Door de uitstaande leningen die niet terugbetaald worden, ontbreekt het de coöperatie aan kapitaal dat ze zou kunnen investeren in haar werking. En wordt het moeilijk om het vertrouwen van de boeren terug te winnen. Want welke boer zou zijn geld steken in de pot van de coöperatie, als hij niet het gevoel heeft dat deze pot doordacht beheerd wordt?

De problematiek van de niet-terugbetaalde leningen is een pijnlijke illustratie van de vele risico’s die een coöperatie goed moet beheren, via een transparant en sterk beleid, wil ze vermijden dat het collectief afsterft onder druk van individuele voordelen van haar leden.

Naar een sterke coöperatie
Oxfam hamert al langer op het belang van samenwerken. In hun eentje hebben kleinschalige producenten geen kans op de wereldmarkt. Wanneer ze zich verenigen kunnen ze hier en daar wat vruchten plukken en zich wapenen om hun afhankelijkheid ten aanzien van de internationale markt te verlagen. Bij Montillo staat dat collectief momenteel onder zware druk. En bijgevolg ziet het er niet goed uit voor de kleinschalige suikerrietboeren uit de regio.

Oxfam-Wereldwinkels spitst zich bij Montillo dus vooral toe op het versterken van het coöperatieve model én gevoel door vormingen aan de leden en het bestuur. We kiezen er bewust voor om intensief te werken aan de versterking van de coöperatie zelf, eerder dan via infrastructuurinvesteringen te beantwoorden aan tastbare noden. Rechtstreeks investeren versterkt dan wel de positie van het bestuur, omdat het bestuur de leden met extern gefinancierde investeringen concrete voordelen kan bieden zonder hen iets in ruil te moeten vragen, maar geeft geen garantie dat de noodzakelijke betrokkenheid van de boeren stijgt. In tegendeel, het bestendigt hun idee dat de coöperatie iets is waarvan zij iets mogen verwachten, zonder zelf bij te dragen.

Licht aan het eind van de tunnel?
Eind februari gingen we opnieuw langs bij Montillo. Op de planning? Alle boerengroepen van Montillo onderdompelen in onze sessies over coöperatieve mechanismen. In deze sessies legden we bijzondere nadruk op het belang van een sterke Raad van Bestuur, die verkozen en nauw opgevolgd wordt door de leden van de coöperatie. We riepen zoveel mogelijk leden op om deel te nemen aan de verkiezingen van de nieuwe Raad van Bestuur op de Algemene Vergadering in april 2016.

Bij het schrijven van dit artikel kennen we de uitkomst van de verkiezing nog niet, maar we hopen op een sterke Raad van Bestuur die staat te trappelen om het lot van de coöperatie opnieuw in handen te nemen, samen met de leden. Een Raad van Bestuur die met zorg waakt over het fundament van de coöperatie, namelijk het bewustzijn bij de leden dat ze alleen veel zwakker staan dan verenigd, en dat – om het collectief overlevingskans te bieden – de actieve bijdrage van elk van de leden cruciaal is.

Rijpe rum

Abonneer je hier
op onze nieuwsbrief