Skip to main content

Machtsconcentratie in de handelsketens

De macht op de internationale markten ligt bij een steeds kleiner wordend groepje bedrijven. Dit is niet alleen nefast voor de producent maar evenzeer voor de consument. Eerlijke handel houdt dus niet op bij een faire prijs voor de boer in het Zuiden. Oxfam-Wereldwinkels vindt dat overheden een belangrijke rol te spelen hebben in het structureel aanpakken van de sterke machtsconcentratie in de internationale handel.

Steeds minder spelers

In het verwerkingsproces van grondstof tot afgewerkt product komen altijd maar minder verschillende spelers tussen. Oxfam-Wereldwinkels’ producenten in het Zuiden signaleren steeds vaker dat ze moeten verkopen aan dochterondernemingen van dominante, gevestigde bedrijven. Internationale handel wordt op die manier steeds vaker handel tussen verschillende filialen van hetzelfde moederbedrijf.

De doorslaggevende factor hierbij is niet alleen hoe efficiënt de afzonderlijke spelers tewerk gaan, maar ook hoeveel economische en politieke macht ze hebben. Daarom wordt het steeds belangrijker om ons af te vragen wie de macht heeft om beslissingen te nemen over ons voedsel- en landbouwsysteem. Wie wint en wie verliest eigenlijk bij de huidige handelsverhoudingen?

Handel blijft voor Oxfam-Wereldwinkels een ideaal ontwikkelingsinstrument, tenminste als de voorwaarden en handelsspelregels juist zitten. Maar we stellen vast dat de internationale structuur van het handelssysteem en de internationale spelregels nog steeds op het lijf van de machtige spelers geschreven zijn. Een relatief klein aantal bedrijven domineert het merendeel van de internationale handel. Conglomeraten spelen staten tegen elkaar uit en kneden de institutionele omkadering. 

Het landbouw-en voedselsysteem als zandloper

De toegenomen machtsconcentratie in de ketens zorgt ervoor dat ons voedselsysteem steeds meer de vorm van een zandloper of een flessenhals krijgt. Tussen de honderden miljoenen producenten en de zeven miljard consumenten staan minder en minder firma’s, momenteel zo’n vijfhonderd. Die kleine groep bedrijven beslist dus over de kwaliteit, de kwantiteit, de plaats van productie en de prijs van ons voedsel. Zij controleren wie wat produceert, wie wat te eten krijgt, en aan welke prijs.

Het probleem van marktmacht

De kern van het probleem is dat er een structuur ontstaan is waarin een aantal grote spelers in de keten onevenredig veel macht hebben. Daardoor kunnen zij hun beslissingen opleggen aan zwakkere spelers in de keten. Door hun dominante machtspositie kunnen zij de prijszetting beïnvloeden. Het is evident dat zij dit in hun voordeel zullen uitspelen. Men spreekt in dit geval van marktmacht. Een bedrijf met marktmacht is een bedrijf dat zo’n grote impact heeft op de markt, dat zijn vraag of aanbod de prijs beïnvloedt. Dit gaat ten koste van producenten en consumenten.

Een eerlijke prijs is dus eigenlijk een theoretisch concept. Namelijk: de prijs die tot stand komt op een markt waar vele vragers vele aanbieders ontmoeten en er dus voldoende concurrentie is. In deze situatie heeft geen enkele speler invloed op de marktprijs. Als er niet voldoende concurrentie is, spreken we van een marktfalen. In zo’n geval is het een goede zaak voor de welvaart in de maatschappij dat de overheid ingrijpt op de vrije marktwerking.

Het gevolg van machtsconcentratie in de keten voor boeren is evident: een steeds groter deel van de waarde die zij normaal gezien voor hun producten zouden krijgen, blijft plakken bij de sterke spelers met markmacht. Belangrijk is dat marktmacht ook voor de consument negatieve gevolgen oplevert. Als er ergens in de keten een speler zit die macht heeft over de prijs die hij betaalt, dan is de prijs voor de eindconsument altijd hoger dan die zou zijn als er nergens in de keten onevenredige macht was. Doordat enkele bedrijven de productieketen van bijna alle voeding onder elkaar verdelen, hebben ook consumenten weinig keuze. Bijgevolg kunnen de bedrijven hen aanrekenen zoveel ze willen. Daarom is ook de westerse consument gebaat bij een structureel eerlijke markt.

Het onrecht in de handelsverhoudingen aankaarten

Het zou te makkelijk zijn om van bedrijven de boeman te maken. Het zijn onze overheden die moeten voorkomen dat bedrijven hun machtspositie misbruiken om op kosten van de producent en de consument hun winstmarges te verhogen. Daarom wil Oxfam-Wereldwinkels er zo veel mogelijk mensen van bewust maken dat het huidige handelsmodel grote nadelen heeft (die volkomen vermijdbaar zijn), zowel voor de producenten als voor de consumenten.

Het is de missie van Oxfam-Wereldwinkels om de roep naar een ander handelsmodel te versterken, zodat beleidsmakers eindelijk ingrijpen. Oxfam-Wereldwinkels maakt het onrecht bekend en klaagt het aan, maar laat zelf ook zien dat het anders kan.

Als extra, eerlijke aan- en verkoper vervult Oxfam-Wereldwinkels drie doelen: we betalen de producenten een prijs die hen een perspectief op ontwikkeling biedt en bieden – hoe kleinschalig dat momenteel ook nog maar is – de achtergestelde producenten een sterkere positie in de handelstransactie. Bovendien biedt Oxfam de consument de kans om voor een alternatief te kiezen en zo te laten merken dat hij voorstander is van een ander handelsmodel.

Documenten